MEDUSA’NIN GÖZÜNDEN HAKİKAT

Antik Yunan mitolojisinin en çarpıcı figürlerinden biri olan Medusa, yüzyıllardır sanatçılar, düşünürler ve yazarlar için ilham kaynağı olmuştur. Kimi zaman korku, kimi zaman trajedi olarak görülen Medusa’nın hikâyesi, yalnızca mitolojik bir anlatı değil, aynı zamanda hakikat algımızı sorgulatan güçlü bir metafor olarak da okunabilir.

Medusa üç Gorgon kız kardeşten tek ölümlü olanıdır. Efsaneye göre, başlangıçta olağanüstü güzelliğe sahip bir genç kadındır. Ancak bu güzellik, onun kaderini belirleyen en büyük laneti haline gelir. Deniz tanrısı Poseidon tarafından Athena’nın tapınağında saldırıya uğrar. Athena, tapınağının kutsallığını bozan bu olaya öfkeyle karşılık verir ve Medusa’yı korkunç bir yaratığa dönüştürür. Saçları yılanlarla kaplanır ve bakışlarıyla insanları taşa çevirme gücü kazanır.

Peki, Medusa’nın bakışlarıyla insanları taşa çevirme gücü ne anlama gelir?

Gözlerin Gücü: Hakikatin Yüzüne Bakmak

Medusa’nın en çok korkulan yönü gözleridir. Onun bakışları, karşısındakini bir anda taşa çeviren bir lanet olarak anlatılır. Antik Dönem mitolojisinde ve felsefede “göz” bilgiyi, görmeyi ve hakikati temsil ederken, Medusa’nın bakışları da bu anlamda benzer bir işlev görüyor olabilir mi? Medusa’nın taşlaştırıcı bakışlarını, hakikatin karşısında donup kalan insanlar olarak düşünebiliriz miyiz?

Perseus’un Kalkanı:  Hakikate çıplak gözle bakılamaz

Medusa’nın hikâyesindeki bir başka ilginç nokta, onun ölümünün nasıl gerçekleştiğidir. Medusa’yı öldürmek için yola çıkan Perseus, Medusa’nın taşlaştırıcı bakışlarından kurtulabilmek için Athena’nın verdiği parlak kalkanı bir ayna gibi kullanarak Medusa’yı izler ve onu bu şekilde öldürür.  Perseus’un kalkanı Hakikatle yüzleşmenin dolaylı yollarını düşündüren bir metafor olarak bakıldığında hakikati doğrudan görmek mi, yoksa onu belirli bir çerçeve içinde, bir yansıma aracılığıyla kavramak mı daha güvenlidir, sorusunu da sormamız gerektirmektedir.

Antik dönemlerden günümüze kadar süren “Hakikat nedir?”  tartışmalarına alegorik bir şeklide cevap veren bu mit, Hakikatin tek bir doğrultuda, kesin bir biçimde sabitleyerek mi, yoksa farklı açılardan bakarak, onu sürekli yeniden yorumlayarak mı tanımlamalıyız sorularına da yanıt olacaktır.

Hakikat: Varlığın özü mü, varlığın kendisini açması mı yoksa onu inşa etmek mi?

Batı düşüncesinde hakikat Antik Çağ filozoflarından günümüze gelinceye kadar birbirini reddeden ya da kapsayan pek çok tanımla karşımıza çıkmaktadır. Platon’un ideasında mutlak ve değişmez olan hakikat, Heidegger ile tarihsel, varoluşsal dinamik bir yapı kazanmış, Jacques Derrida’nın  dekonstrüksiyon teorisiyle de dil aracılığıyla inşa edilen ve hiçbir zaman tam anlamıyla doğrudan erişilemeyecek bir şey olarak tanımlanmış ve Fransız filozof Michel Foucault ile de iktidarın ürettiği söylemlerle şekillenen bir şey olarak tanımlanmıştır.

Bu bağlamda, yukarıda adı geçen filozofların Hakikat ile ilgili görüşlerini Medusa Miti üzerinden değerlendirdiğimizde Medusa’nın bakışı ile hakikat arasında nasıl bir bağ kurabileceğiz? Medusa’nın gözlerine bakan kişinin hareketsiz kalıp taşlaşması ne anlama gelecektir? Kısacası bu mit hakikat hakkında bize ne söylemeye çalışmaktadır?

Platon’a göre hakikat duyularla değil akıl yoluyla kavranabilen bir olgudur. Göz görme eylemini gerçekleştirmiş olsa da gördüğü şey hakkında hakikate ulaşabilmesi ancak akıl yoluyla elde edebilir. Hakikat diye adlandırdığı varlığın sabit özü idealar dünyasına ise doğrudan bakmanın insanı kör edebileceğini mağara alegorisi ile anlatmaya çalışırken hakikati çıplak görebilmek için hazırlıklı olunması gerektiğini vurgulamıştır. Bu minvalde Medusa’nın gözleri hakikatin ışığı olarak karşımıza çıkarken onun gözlerine bakanlar ise hakikate hazırlıksız yakalananlardır. Bu yüzden insanlar taş kesilir: Çünkü hakikat onları aşar, hareketlerini (ruhlarının dinamizmini) yok eder. Burada Perseus’un kullandığı kalkan yansıması, mağara alegorisinde olduğu gibi ışığa gözlerini alıştırdıktan sonra Güneş’e bakabilen kişi gibidir. Hakikate doğrudan ulaşamazsın ancak belirli hazırlıklardan sonra tüm çıplaklığıyla karşında duran hakikate bakabilirsin.

Heidegger’e göre ise “Hakikat”, Platon’da olduğu gibi varlığın değişmeyen sabit özü değil, varlığın sana görünme tarzı yani ilişkiseldir. Bu, akıl yürütme ile elde edilen bir durum değil, varlığın açıklığında bulunma deneyimidir.Varlığın açılması, duyusal algının çok ötesinde bir varoluşsal “görüş ”tür. Heidegger’e göre Hakikat açıklıktır, ama bu açıklık aynı zamanda gizleyicidir. Çünkü her açılım, bir şeyi görünür kılarken başka bir şeyi örter. Medusa’ya doğrudan bakmak, gizlenmeye yer bırakmayan, her şeyi çıplak gören bir açıklığa maruz kalmaktır. Ama hakikat daima bir ölçüde gizlenerek açılmalıdır; aksi hâlde insan bunu taşıyamaz. Sonuç olarak bu açıklık taş kesilme metaforu ile insanı hareketsiz kılar. Çünkü hakikatle karşılaşmak, ancak gizlenmeyle birlikte açıldığında anlam üretmeye imkân verir. Anlam ya da yorumlama ortadan kalktığında insan artık düşünemez. Perseus, Medusa’ya doğrudan bakmaz; kalkanın yansımasından bakar. Bu, Heidegger’in dediği hakikatin yapısına uygundur. Hakikat olması gerektiği gibi gizlenerek açılır. Yani yansıma ile hakikat hem açılır hem de gizlenmiş olur. Yansıma diğer bir deyişle dolaylı bir bakış hakikati taş kesilmeden görmemizi sağlamış olur.

Burada akıllarımıza şu soru gelebilir. Yorumsuzluk ya da anlamın olmayışı neden insanı hareketsiz kılar? Heidegger felsefesi ile cevaplayacak olursak insan sadece olanı gören değil gördüğüne anlam vererek yaşayan bir varlıktır. Yorumun yokluğu anlamın yokluğu demektir. Gördüğün hiçbir şeyin sende bir anlam yaratmaması dünyayı sessizleştirip hareketsiz kılar. İnsanın düşünme kapasitesinin, dilinin, kendini açma imkânının yok olması ile de insan varoluşsal bir ölüm yaşar.

Jacques Derrida’nın , dekonstrüksiyon teorisiyle, hakikatin dil aracılığıyla inşa edilen bir şey olduğunu ve hiçbir zaman tam anlamıyla doğrudan erişilemeyeceğini savunduğunu söylemiştik. Bu düşünceyi biraz açıklamaya çalışarak, Medusa’nın bakışı ve bu bakışa maruz kalanların taşlaşması mitini yorumlamaya çalışalım. Derrida, Platon’dan Hegel’e kadar Batı felsefesinin “hakikati tek,sabit, özü olan bir şey” olarak ele alış biçimini eleştirir. Yani onun felsefesinde “hakikatin tanımı” aslında bir anti-tanım ya da sürekli ertelenen, kaygan bir kavrayıştır. Hakikat Derrida’ya göre ertelenmiş anlam olarak ifade edilir. Anlam hiçbir zaman doğrudan ve nihai biçimde ortaya çıkmaz. Hep başka bir işarete ertelenir ve farklılaşır. Hakikat de bu yüzden hiçbir zaman tamamen açığa çıkmaz, hep ertelenmiş, iz hâlinde kalır.  Her hakikat, başka işaretlere gönderme yapar; bu sonsuz erteleme sürecini “différance” olarak tanımlar.  Kısaca Hakikat, asla çıplak hâliyle kavranamaz; hep “başka bir iz, başka bir metin” üzerinden açılır. Derrida’nın Hakikat hakkındaki görüşlerini kısaca bu şekilde ifade ettikten sonra Medusa Mitine dönecek olursak Medusa’nın bakışı burada tek, sabit ve mutlak bir hakikati temsil eder. Derrida açısından bu Batı metafiziğinin hakikati “tek ve değişmez öz” olarak kavrama eğiliminin alegorisidir. Hakikate doğrudan bakmak ve taşlaşma ile aslında hakikati değişmez bir kalıba sokarak anlamın kaygan çoğul yapısını dondurup yorumun ve çoğallığın yok olması ile taşlaştırıldığı şeklinde de yorumlayabiliriz. Burada Perseus kalkanı ile Medusa’ya bakış Derrida’nın dekonstrüksiyonuna karşılık gelebilir. Medusa’nın bakışını doğrudan değil, yansımalardan okumaktır. Çünkü yansıma (metafor, yazı, yorum), anlamın çoğulluğunu taşır. Diğer bir deyişle Perseus, aslında dekonstrüksiyonu uygulayan öznedir.

Sonuç olarak Derrida’ya göre anlam, tek, sabit, kesin bir merkezde bulunmaz. Hakikatin inşa edilerek sabitlenmesi, onu belirli bir dilsel ya da ideolojik çerçeveye hapsetmek, onu taşa dönüştürmek anlamına gelir. Bugünün dünyasında, hakikatin taşlaşması yalnızca mitolojide değil, medya, politika ve toplumsal normlar aracılığıyla da karşımıza çıkıyor. Algoritmalar, sosyal medya balonları ve filtrelenmiş bilgi akışları, bizleri kendi taşlaşmış hakikatleri içine sıkıştırıyor. Ancak hakikatin tek bir çerçeveye hapsedilmesi, onun doğasını yansıtmaktan çok, ona dair bir yanılsama yaratıyor.

Belki de Perseus’un yöntemi burada bir çıkış yolu sunabilir: Hakikate doğrudan bakmak yerine, onu farklı perspektiflerden yansıtan aynalar aracılığıyla keşfetmek. Sanat, felsefe ve eleştirel düşünme hakikatin donuk bir imgeye dönüşmesini engelleyen araçlar olarak işlev görebilir.

Fransız filozof Michel Foucault’e göre hakikatin sabit bir kategori olmadığı, iktidar ilişkileri içinde sürekli yeniden inşa edilen bir olgu olduğunu savunduğunu ifade etmiştik. Bu yaklaşım her şeyi iktidara bağlayarak dışarıda kalan aşkın bir hakikat alanınıreddediyor ve hakikatin politik söylemlerin ötesinde bir imkânı olup olmadığı sorusunu cevapsız bırakıyor olsa da, hakikatin sabitleştirilmesi, onu belirli güç ilişkilerinin bir ürünü haline getirmesi gerçeğini de değiştirmiyor gibi gözükmektedir.  Bu bağlamda Medusa’nın bakışı, sosyal, politik ve ideolojik düzeyde hakikatin nasıl sabitlenip şekillendirildiğini gösteren güçlü bir metafor olarak  okunabilir.

Artık bir olaya doğrudan bakmak yerine, onu kameralar, akıllı telefonlar veya sosyal medya lensleri aracılığıyla görüyoruz. Her an belgeleyip paylaşma arzusuyla yaşamak, hakikati canlı bir deneyim olmaktan çıkarıp, donmuş bir imgeye dönüştürme riskini taşıyor. Sürekli ekrana yansıyan imgeler ve sosyal medya paylaşımları, nesnellik ile öznellik arasındaki sınırları bulanıklaştırıyor. Bir fotoğraf karesi ya da kısa bir video klip, bütünü görmek yerine sadece tek bir anı dondurarak bize sunuyor. Bu donmuş imge, bazen insanların gerçekliğini çarpıtıyor, onları bir tür yargıya veya önyargıya maruz bırakıyor. Bir paylaşımdaki “anlık” ifade, bireyi veya durumu tüm gerçeğiyle yansıtmadığı hâlde, zihinlerde kesin bir yargı oluşturabiliyor. İşte bu, Medusa’nın taşa çeviren bakışının modern izdüşümü olabilir. Gördüğümüz tek bir fotoğraf veya cümle, gerçeğin tüm katmanlarını kaybettiriyor ve hakkında tek taraflı, katı ve değişmez bir algı yaratıyor. Günümüzde taşlaşmak, hakikate kayıtsız kalmak, manipülasyon karşısında duyarsızlaşmak olabilir mi? Gerçekle yüzleşmeye hazır mıyız? Dijital dünyada gördüğümüz şeylerin hakikat olup olmadığını sorguluyor muyuz, yoksa yüzleşmekten kaçınıyor muyuz?

Öyleyse, Medusa’nın gözünden hakikat arayışına var mısınız?