Vitruvius Adamı: Da Vinci Saklı Kozmosu

"Rönesans Adamı" olan Leonardo da Vinci’nin eserleri; yüzyıllardır sanatçılara, bilim insanlarına, mimarlara ve büyük düşünürlere ilham vermeye devam ediyor. Mona Lisa ve Son Akşam Yemeği ile birlikte, onun Vitruvius Adamı çizimi de Batı sanat tarihinin en ikonik imgelerinden biri olarak hafızalarımıza kazınmış durumda.

Mürekkep ve kalemle kağıda dökülen bu şaheser, Da Vinci tarafından yaklaşık 1490 yılında tamamlandı. O dönemde Leonardo, mimari ve teknolojik tasarımın inceliklerini öğrendiği Andrea del Verrocchio’nun atölyesinde genç bir dehaydı.

"Sanatı çalışın, bilimi çalışın. Bilimi sanatla, sanatı ise bilimle harmanlayın. Duyularınızı geliştirin; özellikle de görmeyi öğrenin. Her şeyin birbiriyle bağlantılı olduğunu fark edeceksiniz."

Çizimde Da Vinci; bir daire ve bir karenin merkezinde, kolları ve bacakları iki farklı pozisyonda açılmış çıplak bir adam figürü resmeder. Bu çizim, aslında Antik Roma döneminde yaşamış ünlü mimar Vitruvius’un De architectura (Mimarlık Üzerine) adlı eserinde bahsettiği insan vücudunun ideal oranlarını görselleştirme çabasıydı.

Ancak Da Vinci, bu oranları çizmeyi deneyen tek veya ilk sanatçı değildi. Ondan önce, 1480’lerde Giacomo Andrea de Farrara bu oranları kağıda dökmeyi denemişti. Buna rağmen hiçbiri Leonardo'nun ulaştığı şöhrete ve kusursuzluğa erişemedi.

Smithsonian Magazine’in aktardığına göre, 15. yüzyılın başlarında bu çizimi deneyen başkaları da vardı ve figürün etrafındaki geometrik şekiller derin sembolik anlamlar taşıyordu. İnsan formunun ölçülerini çıkarmanın ötesinde, antik düşünürler daire ve kareye her zaman kutsal güçler atfetmişlerdi.

İnsan formunu bu iki şeklin tam ortasına yerleştirmek, sadece anatomik bir gözlem değildi. Bu yaklaşım, insanın her iki dünyaya da ait olduğunu gösteriyordu. Düşünürler, insanı aslında evrenin mükemmelliğini incelemek için bir anahtar görevi olarak görüyordu. Vitruvius ve dönemin diğer mimarlık bilginleri, insandaki bu ilahi uyumu keşfederek onu mimari yapılara aktarabileceklerine inanıyorlardı.

İnsanın yeryüzü ile ilahi olan arasında bir köprü olduğu fikri, Da Vinci’nin de yürekten inandığı bir felsefeydi. Toby Lester’ın Da Vinci’nin Hayaleti adlı kitabında alıntılandığı üzere, usta sanatçı 1492 yılında şöyle yazmıştı:

"Eskiler insanı 'küçük bir evren' (mikrokozmos) olarak adlandırmışlardır ve bu yakıştırma son derece yerindedir; çünkü insanın beden yapısı, evrenin işleyişine dair kusursuz bir analojidir."

Leonardo da Vinci, bu kozmik bağı kendi notlarında bir adım daha ileri götürerek insanın doğayla olan kusursuz uyumunu çalışmalarında da ortaya koymuştur. Da Vinci'nin bu bakışının özetleyecek olursam:

"Doğa hiçbir zaman kendi yasalarını çiğnemez. İnsan vücudu da evrenin o büyük ve kusursuz mimarisinin yeryüzündeki en somut, en canlı haritasıdır."

Ancak usta sanatçı, antik bulguları körü körüne kopyalamadı. Çizimin üstünde ve altında yer alan, onun ünlü ayna yazısı ile tuttuğu notlarda, kendi anatomi çalışmaları doğrultusunda daire ve karenin konumunu, adamın uzuvlarının açılarını ve oranlarını yeniden düzenlediğini belirtir. Bu durum, onun gözlem gücünün ne kadar üstün olduğunu kanıtlar niteliktedir.

Son dönemde yapılan akademik araştırmalar, Da Vinci’nin Vitruvius Adamı çalışmasını çağdaşı ve yakın dostu Giacomo Andrea de Ferrara ile bir iş birliği içinde geliştirmiş olabileceğini öne sürüyor.

Geçmişine dair iddialar ne olursa olsun ya da Da Vinci’nin bu çizimi yapan ilk kişi olmadığı gerçeği değiştirilmesin, bu basit taslağın yüzyıllardır izleyicileri ve akademisyenleri büyülediği bir gerçek. Eser Batı kültüründe o kadar köklü bir yer edindi ki, günümüzde özellikle sağlık, tıp ve insan anatomisiyle ilgili popüler kültürün bir parçası haline geldi.

Bugün Vitruvius Adamı, İtalya’nın Venedik kentindeki Gallerie dell’Accademia’da korunuyor. Ancak onu çıplak gözle görebilmek neredeyse bir mucize. Çizim son derece kırılgan olduğundan, doğrudan ışık almayan, özel olarak iklimlendirilmiş karanlık odalarda muhafaza ediliyor ve halka çok nadir gösteriliyor.

Eser, madde ile ruhun tek bir kağıt parçasında buluştuğu o büyülü Rönesans şafağının en parlak nişanesi olarak kalmaya devam edecek. Tıpkı Leonardo’nun zihnin ve üretkenliğin ölümsüzlüğüne inandığı şu sözlerindeki gibi:

"Demir paslanır, kullanılmayan su saflığını kaybeder veya soğukta donar; tıpkı bunun gibi, hareketsizlik de zihnin gücünü tüketir. Sanat ve bilimle beslenen bir zihin ise, zamanın ötesinde bir ölümsüzlüğe ulaşır."

Kaynaklar:

Da Vinci, L. (2015). Vitruvian man. Fotografia por Luc Viatour.

Lester, T. (2012). Da Vinci's ghost: Genius, obsession, and how Leonardo created the world in his own image. Simon and Schuster.

https://www.artandobject.com/news/history-and-influence-da-vincis-vitruvian-man

https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/the-other-vitruvian-man-18833104/