Ahlaki Bir Araç Olarak Mizah

Ahlaki Bir Araç Olarak Mizah

Hiç dikkat ettiniz mi, insan en çok öfkelendiği şakalarda kendisini ele verir. Aynı söz, bir insanı kahkahaya boğarken başka birini derinden incitebilir; aynı espri, birine yalnızca zekice bir oyun gibi görünürken, başkası için tahammül edilemez bir hakarete dönüşebilir. Çünkü çoğu zaman savunduğumuz şey düşüncelerimiz değildir; düşüncelerimizin üzerine kurduğumuz benliğimizdir. Kahkaha ile hiddeti birbirinden ayıran şey, esprinin gücü değil; insanın kendisiyle arasına koyabildiği mesafedir.

Mizahın en az konuşulan tarafı budur. Biz onu çoğu zaman güldüren bir anlatım biçimi olarak görürüz. Oysa gerçek mizahın yaptığı ilk şey güldürmek değildir. Önce durdurur. Sonra zihnin alıştığı düzeni bozar. Ardından insanı, hiç beklemediği bir anda kendisiyle karşı karşıya bırakır. İyi bir esprinin ardından gelen kahkaha, çoğu zaman hakikatin gecikmiş sesidir. Çünkü insan bazen uzun bir tartışmayla kabul etmediği gerçeği, tek bir nüktenin içinde inkâr edemez hâle gelir. Tam da bu nedenle mizah yalnızca zekânın ürünü değildir; aynı zamanda ahlaki bir imkândır. Ahlak, yalnızca doğru ile yanlışı ayırt edebilmekten ibaret değildir. İnsanın kendi doğrularını da sorgulayabilecek cesareti gösterebilmesidir. Kendisine gülemeyen insan, çoğu zaman kendisini eleştiremez. Kendini eleştiremeyen insan ise zamanla hakikati savunmayı bırakır; kendi kesinliklerini savunmaya başlar. Fanatizmin, dogmatizmin ve kibrin en görünmeyen başlangıcı da burada saklıdır.

İnsan, kendisine söylenen hakikatten çok, kendisinin keşfettiği hakikate inanır. Bunun nedeni hakikatin değişmesi değil, insanın zihninin işleyişidir. Dışarıdan gelen her yargı, insanın benliği tarafından önce bir tehdit olarak algılanır. Bir başkası "Yanılıyorsun." dediğinde, insan çoğu zaman düşüncesini değil, kendisini savunmaya başlar. Çünkü eleştirilen yalnızca fikri değildir; o fikrin üzerine kurduğu benliğidir. Hakikat böyle anlarda zihne ulaşamaz. Savunmanın gürültüsü, düşüncenin sesini bastırır. Mizah, hakikate ulaşmak için bambaşka bir yol izler. O, insanın önüne hazır cevaplar koymaz; insanı, kendi cevaplarıyla yüzleşeceği bir yere kadar götürür. Bir hüküm vermez, yalnızca bir kapı aralar. O kapıdan geçmek ya da eşiğinde kalmak insanın kendi iradesine bırakılmıştır. Bu yüzden iyi kurulmuş bir nükte, uzun bir tartışmadan daha derin izler bırakabilir. Çünkü insanı değiştiren şey, çoğu zaman kendisine söylenen hakikat değil; kendi fark ettiği hakikattir.

Belki de bu yüzden insan, bir fıkrayı ya da ince bir ironiyi dinlemeye başladığında önce kendisini değil, başkasını görür. Hikâyedeki kibirli insanın, inatçının, gösteriş meraklısının ya da kendisini olduğundan büyük gören kişinin hep bir başkası olduğuna inanır. Kahkaha ilk anda dışarıya yönelir; insan karşısındakine güldüğünü zanneder. Oysa iyi mizahın yönü tam burada değişir. Hikâye ilerledikçe başkasında gördüğü kibrin kendi sessiz kibriyle, küçümsediği korkunun kendi korkularıyla, alaya aldığı çelişkinin kendi hayatıyla beklenmedik bir akrabalık taşıdığını fark eder. Kahkahanın yönü sessizce dışarıdan içeriye döner. İnsan, başkasına değil, kendisine güldüğünü anladığı anda mizah eğlence olmaktan çıkar; bir yüzleşmeye dönüşür. Gerçek mizahın ahlaki gücü de bu yüzleşmede saklıdır. O, insanı suçlamaz, savunmaya zorlamaz; yalnızca insanın kendisini olduğundan büyük görme eğilimini küçülterek kendisini başka bir gözle görebileceği kısa bir an yaratır.  Bazen yıllarca kurulan düşünce düzeni, tek bir nüktenin açtığı küçük bir çatlakla sarsılır. Ahlak, yalnızca başkalarının yanlışlarını fark edebilmekle başlamaz. İnsan, kendi çelişkilerine de aynı açıklıkla bakabildiği ölçüde olgunlaşabilir. Kahkaha diner; fakat insanın içinde başlayan konuşma uzun süre susmaz. Vicdanın en derin sesi de çoğu zaman işte o sessizlikte duyulur.

Fakat tam da burada cevaplanması gereken daha zor bir soru vardır. Eğer mizah insanı hakikate yaklaştırabiliyorsa, her güldüren şey gerçekten mizah sayılabilir mi? Çünkü insanı güldürmek ile insanı küçültmek bazen birbirine çok benzeyen iki yoldur. Kahkaha aynı olabilir; fakat o kahkahanın yöneldiği yer bütünüyle değişebilir. İşte mizahın ahlaki sınırı da tam burada başlar. Bir şakanın değeri, kaç kişiyi güldürdüğüyle değil; kimi küçülttüğüyle anlaşılır. Çünkü mizahın önünde her zaman iki yol vardır. Ya güçsüz olanı hedef alarak insanın merhametini zayıflatır ya da gücün, kibrin ve sahte kesinliklerin üzerine yürüyerek insanın vicdanını diri tutar. Dışarıdan bakıldığında ikisi de kahkaha üretir. Fakat biri insanı küçültürken diğeri insanı büyütür. Bu yüzden gerçek mizah hiçbir zaman yalnızca bir zekâ gösterisi değildir. O, aynı zamanda bir vicdan tercihidir. Kiminle güldüğümüz kadar, kime güldüğümüz de kim olduğumuzu gösterir. Başkasının çaresizliği üzerine kurulan kahkaha, insanın kendi merhametini eksiltir. Buna karşılık kibri, ikiyüzlülüğü ve insanın kendisini mutlak doğru sanma eğilimini hedef alan mizah, yalnızca güldürmez; ahlaki bir denge kurar. Çünkü onun amacı insanı aşağılamak değil, insanın büyüttüğü yanılsamaları küçültmektir. Gerçek mizahın en zor tarafı da budur. Güldürürken incitmemek, eleştirirken aşağılamamak, hakikati görünür kılarken insanın onurunu koruyabilmek... Mizahın ahlaki değeri tam da bu ince çizgide belirir. Çünkü kahkaha yalnızca zekânın değil, karakterin de sesidir.

İnsan nasıl neye güldüğüyle karakterini ele veriyorsa, toplumlar da neye gülebildikleriyle kendilerini ele verirler. Çünkü kahkaha yalnızca bireysel bir tepki değildir; aynı zamanda ortak bir cesaret biçimidir. Bir toplumun şakaya dönüştürebildiği şeyler kadar, şakaya dönüştüremediği şeyler de onun görünmeyen sınırlarını gösterir. Bazı konuların sessizlikle çevrelendiği yerde mizah yalnızca susmaz; toplumun korkuları konuşmaya başlar. Bu yüzden mizah, toplumların vicdanını ölçen en hassas araçlardan biridir. Yasalar insanlara neyi yapabileceklerini söyleyebilir; gelenekler nasıl yaşamaları gerektiğini öğretebilir. Fakat bir toplumun hangi şakaları üretebildiği, hangi şakalardan rahatsız olduğu ve hangi şakaları yasakladığı, onun özgürlük anlayışını çok daha açık biçimde ortaya koyar. Çünkü mizahın önünde duran engel çoğu zaman zekâ eksikliği değil, korkudur.

Tarih boyunca despot yönetimlerin mizaha karşı duyduğu rahatsızlık da buradan kaynaklanır. Güç, eleştiriyi bastırabilir; fakat insanların aynı anda gülmeye başladığı bir düşünceyi eski ciddiyetiyle ayakta tutmak kolay değildir. Kahkaha bazen tek bir sloganın, uzun nutukların ve gösterişli törenlerin yapamadığını yapar. Çünkü korkunun en büyük düşmanı öfke değil, alaya alınabilmesidir. İnsan, mutlak olduğunu sandığı bir güce gülebildiği anda, ondan korkmamayı da öğrenmeye başlar. Bu nedenle mizah yalnızca bireyin ahlakıyla ilgili değildir; toplumun ahlaki cesaretiyle de ilgilidir. Kendisine gülebilen insan nasıl olgunlaşabiliyorsa, kendisine gülebilen toplum da değişmeye başlayabilir. Çünkü hiçbir toplum, eleştirilemeyen düşünceler üreterek özgürleşemez; ancak kendisini de sorgulayabilen bir mizah kültürü geliştirdiğinde olgunlaşabilir.

Mizahın kullandığı bu sessiz yöntem, yalnızca insanın kurduğu anlatılarda değil, kutsal metinlerin hitabında da dikkat çekici biçimde karşımıza çıkar. İlk bakışta dinî metinlerin diliyle mizah arasında büyük bir mesafe varmış gibi görünür. Oysa her ikisi de insanı doğrudan mahkûm etmekten çok, kendi hükmüyle yüzleştirmeyi tercih eder. Bu yüzden kutsal metinlerde hakikat, çoğu zaman kuru bir bilgi olarak değil; insanın kesinliklerini sarsan ironik karşılaşmaların içinden görünür hâle gelir. Kur'an'ın peş peşe yönelttiği "Hiç düşünmez misiniz?", "Akletmez misiniz?", "Görmez misiniz?" soruları yalnızca cevap bekleyen sorular değildir. Bunlar, insanın bildiğini sandığı şeyle gerçekten bildiği şey arasındaki mesafeyi görünür kılan davetlerdir. İlahî hitap, insanın yerine düşünmez; onu kendi düşüncesinin sınırına kadar götürür. Çünkü insan, başkasının cevabını işitebilir; fakat kendi ulaştığı hakikati kolay kolay unutamaz.

Kutsal metinlerde bunun daha çarpıcı örnekleri de vardır. Hz. İbrahim'in putları kırdıktan sonra baltayı en büyük putun boynuna asması ve "Belki bunu büyükleri yapmıştır; konuşabiliyorlarsa onlara sorun." demesi, yalnızca zekice verilmiş bir cevap değildir. İnsanların kendi inançlarını kendi ağızlarıyla sorgulamalarını sağlayan güçlü bir ironidir. Hakikat burada doğrudan söylenmez; insanın kendi çelişkisini fark edeceği bir sahne kurulur. Benzer biçimde, Hz. Musa'nın asasından korkarak geri çekilmesi, ardından Firavun'un kendisini ilah ilan ettiği hâlde aynı denizin içinde çaresiz kalması, insanın güç hakkındaki bütün kesinliklerini ters yüz eden büyük bir anlatı kurar. Kur'an'ın örümcek ağını en zayıf ev olarak, sivrisineği ise insanın kibri karşısında örnek vermesi de aynı yöntemin parçalarıdır. İnsanın küçümsediği varlıklar, onun en büyük iddialarını boşa çıkarır. Burada amaç güldürmek değildir; insanın kendisini fazla ciddiye alma eğilimini sarsmaktır. Kutsal metinlerin diliyle gerçek mizahın dili tam bu noktada kesişir. İkisi de insanı aşağılamaz; insanın büyüttüğü benliği küçültür. İkisi de hakikati bağırarak söylemez; insanın kendi kesinliklerini sessizce çözmeye başlar. Çünkü hakikate yaklaşmanın önündeki en büyük engel çoğu zaman bilgisizlik değildir. İnsanın, kendi hükmünü son söz sanmasıdır. İlahî hitabın zaman zaman ironiye, kinayeye, beklenmedik benzetmelere ve tersine çevrilmiş anlatılara başvurmasının nedeni de budur. İnsan, kendisine söylenen hakikate direnebilir; fakat kendi çelişkisini gördüğü anda aynı direnci gösteremez. Hakikatin en kalıcı yolu bazen emretmek değil, insanın kendisini hayretle seyredeceği bir ayna kurmaktır.

Gerçek mizah da aynı yolu izler. O da hüküm vermez; yalnızca insanın kendisi hakkında verdiği hükmü yeniden düşünmesine imkân tanır. Belki de ahlak, kusursuz insanların erdemi değildir. Kendisi hakkında verdiği son hükmü yeniden gözden geçirebilen insanların cesaretidir. Mizah ise bu cesaretin en zarif biçimlerinden biridir. İnsanı ahlaklı yapan şey, hiçbir zaman yanılmaması değildir. Kendisi hakkında verdiği son hükmü, bir kahkahanın ardından yeniden düşünebilmesidir.