Deneme Yazmanın Kuralları Var mıdır?

Deneme yazmak isteyenlerin en sık sorduğu sorulardan biri şudur: “İyi bir deneme nasıl yazılır?” Bu sorunun içinde gizli bir beklenti vardır. Sanki deneme yazmanın kesin formülleri, uygulanması gereken maddeleri ve başarıyı garanti eden kuralları varmış gibi düşünülür. Halbuki deneme, bu kesinlik arayışına mesafeli duran bir türdür.

Deneme türünün kurucusu kabul edilen Michel de Montaigne, yazılarını "Essais" yani "denemeler" olarak adlandırırken aslında bir sonuca ulaşmayı değil, düşünceyi sınamayı amaçlıyordu. Onun metinlerinde kesin hükümlerden çok sorular, gözlemler ve tereddütler vardır. Bu nedenle deneme, bir düşünceyi ispatlamak değil, onunla birlikte düşünmektir.

Bugün deneme en çok da bu yönüyle yanlış anlaşılıyor. Pek çok kişi denemeyi herhangi bir konuda fikir belirtmek olarak görüyor. Bir konu seçiliyor, görüşler sıralanıyor, birkaç örnek veriliyor ve ortaya çıkan metin deneme olarak adlandırılıyor. Oysa fikir sahibi olmakla deneme yazmak aynı şey değildir. Çünkü deneme, düşünceyi ilan etmekten çok onun peşine düşmektir.

Deneme yazarı ne bir akademisyen gibi tezini kanıtlamak zorundadır ne de bir köşe yazarı gibi okuru ikna etmek. Onun işi, düşüncenin hareketini görünür kılmaktır. Bu yüzden iyi denemelerde kesin yargılar yerine arayışlar bulunur. Yazar bazen bir soruyla yola çıkar ve yazının sonunda elinde yalnızca daha iyi sorular kalır.

Yine de denemenin hiç kuralı yoktur demek doğru olmaz. Çünkü her tür gibi denemenin de kendi doğasından gelen bazı ilkeleri vardır.

Bunların başında samimiyet gelir. Deneme, okura bilgi vermekten çok bir düşünme deneyimi sunar. Bu nedenle yazarın gerçekten düşündüğü şeyi yazması gerekir. Başkalarından ödünç alınmış fikirler, okuru etkilemek için kurulmuş yapay cümleler ya da gereğinden fazla süslenmiş bir dil metni zayıflatır. Denemenin gücü çoğu zaman büyük iddialardan değil, sahici gözlemlerden doğar.

Bir diğer önemli unsur meraktır. Deneme cevaplardan çok sorularla ilerleyen bir türdür. İyi bir denemeci, herkesin gördüğü bir olaya farklı bir açıdan bakmaya çalışır. Bir otobüs durağında bekleyen insanlardan, eski bir fotoğraftan, çocukluk anısından ya da gündelik hayatta fark edilmeyen küçük ayrıntılardan hareketle daha geniş düşünsel alanlara ulaşabilir. Denemenin malzemesi hayatın kendisidir.

Deneme yazarken sık yapılan hatalardan biri de bilgi ile düşünceyi birbirine karıştırmaktır. Bilgi aktarmak görece kolaydır; kaynaklar okunur, notlar çıkarılır ve metin oluşturulur. Düşünmek ise daha zahmetlidir. Çünkü düşünce çoğu zaman hazır cevaplardan değil, tereddütlerden doğar. Deneme bu nedenle riskli bir türdür. Yazar yalnızca bildiklerini değil, bilmediklerini de metne taşır.

Bir başka yanılgı ise denemenin mutlaka süslü bir dil gerektirdiği düşüncesidir. Oysa kalıcı denemelerin çoğu gösterişli cümlelerden çok güçlü bir bakış açısıyla ayakta kalır. Okuru etkileyen şey kelimelerin ihtişamı değil, yazarın dünyaya nasıl baktığıdır.

Denemede açıklama ile susma arasında da bir denge gerekir. Özellikle genç yazarlar düşündükleri her şeyi açıklama eğilimindedir. Söyledikleri anlaşılmadığında kaygılanır ve aynı fikri farklı cümlelerle tekrar ederler. Oysa iyi bir deneme okura da düşünme alanı bırakır. Her şeyi söylemeye çalışmak yerine bazı boşluklar bırakmak, metni daha güçlü hâle getirir. Çünkü okur yalnızca okuyan değil, metne katılan kişidir.

Denemenin en önemli özelliği bir sonuca mecbur olmamasıdır. Akademik makaleler bir tezi kanıtlamak, haber metinleri bilgi vermek, öyküler bir olay örgüsü kurmak ister. Deneme ise bazen yalnızca bir düşüncenin çevresinde dolaşır. Yazının sonunda kesin bir hükme ulaşmasa bile okurun zihninde yeni bir soru bırakabilir.

Bu nedenle deneme yazmanın en temel kuralı, kurallara fazla güvenmemektir. Deneme, düşüncelerin vitrini değil, atölyesidir. Bitmiş sonuçların değil, oluş hâlindeki fikirlerin türüdür. İyi bir deneme okuduğumuzda yalnızca yazarın ne düşündüğünü öğrenmeyiz; kendi düşüncelerimizle de karşılaşırız.

İyi bir deneme yazmanın tek şartı vardır: Yazıya bir cevapla değil, gerçekten önemsediğiniz bir soruyla başlamak. Çünkü deneme, çoğu zaman bir sonuca ulaşmak için değil, o soruyla biraz daha yaşayabilmek için yazılır.