Bedelsiz Zekâ, Anlamsız Dünya

Son günlerde her köşe başında yapay zekânın ne kadar "insanlaştığına", hatta yakında bizi her konuda geride bırakacağına dair iddialı cümleler duyuyorum. Algoritmaların şiir yazması, duyguları analiz etmesi ya da karmaşık ahlaki ikilemlere saniyeler içinde "mantıklı" çözümler üretmesi, çoğuna göre yolun sonuna geldiğimizi kanıtlıyor. Ama bu parıltılı teknolojik sıçramanın ortasında gözden kaçırılan çok temel, hatta biraz karanlık bir gerçek var.

Yapay zekânın sınırı teknik değil, varoluşsaldır. Sağduyu dediğimiz şey yalnızca bilgiye ya da işlem kapasitesine dayanmaz; insanın kırılabilirliğinden, kaybetme ihtimalinden, hata yapma korkusundan ve en temelde ölümün bilgisinden doğar.

İnsan, geri dönülemez olanın eşiğinde düşünür. Tam da bu yüzden anlar onun için ağırlık taşır. Makine ise taklit edebilir. Davranışları sınıflandırır, dili kurar, açıklamalar üretir. Ama bu deneyimlerin yükünü taşıyamaz; çünkü varoluşunun bir bedeli yoktur. Ne kaybetme korkusu ne de yok olma ihtimali onun kararlarını belirler. Bu yüzden bizimle aynı dili konuşsa bile, aynı suskunluğun içinde duramaz. O anlam kurar; biz ise anlam yükleriz.

İnsanın kendini bilmesi, ölümün bilgisiyle başlar. Sınırlı olduğunu bilen bir varlık, seçimlerinin ağırlığını da bilir. Sağduyu tam burada ortaya çıkar: yalnızca doğruyu hesaplamak değil, bedelini hissedebilmek. Bu nedenle yapay zekânın insanlaşması bugün için mümkün görünmüyor. Anlam, insan tarafından yüklenmediği sürece dünyaya yerleşmez; yalnızca işlemeye devam eder.

Öte yandan daha olası ve daha tehlikeli bir ihtimal var:

insanın giderek makineleşmesi. Duygusal kapasitesini törpüleyerek, kırılganlığını bastırarak, kendini yalnızca işlevsellik üzerinden tanımlayan bir varlığa dönüşmesi. Sağduyu kaybolduğunda geriye verimlilik saplantısı ve mekanik bir akıl kalır. İşlevselliğin soğuk konforu, insanı yavaş yavaş kendinden uzaklaştırır. Teknoloji ne kadar gelişirse gelişsin, ulaşacağımız şey en fazla sağduyunun daha parlak bir maketi olacak. Ama o maketin içinde korku yok, kayıp yok, ölüm yok. Dolayısıyla gerçek anlam da yok. Belki de asıl mesele: Makine insanlaşamıyor ama insan makineleşebiliyor. Ve bu, başka bir yazının konusu olmaktan çoktan çıktı bile.