Gılgamış : İlk Büyük Varoluş Krizi

Gılgamış Destanı: İnsanın İlk Büyük Varoluş Krizi

İnsanlık tarihinin ilk büyük destanı olarak kabul edilen Gılgamış, çoğu zaman güçlü bir kralın ölümsüzlük arayışını anlatan eski bir Mezopotamya hikâyesi olarak okunur. Oysa bu destan yalnızca bir kralın serüveni ya da mitolojik kahramanların mücadelesi değildir. Dört bin yılı aşkın süredir insanlığı peşinden sürükleyen bu anlatı, insanın faniliğiyle yüzleşmesinin, ölüm karşısındaki ilk büyük sarsıntısının ve anlam arayışının en eski edebî ifadelerinden biridir. Aradan geçen onca zamana rağmen değişmeyen şey, insanın ölüm karşısındaki korkusu, kayıplar karşısındaki çaresizliği ve yaşamına anlam verme arzusudur. Gılgamış'ın yürüdüğü yollar değişmiştir; fakat o yolları yürüyen insan değişmemiştir. Bu nedenle destan geçmişi anlatıyor gibi görünse de aslında bugüne seslenir. Satırlar ilerledikçe Gılgamış'ın değil, kendi hayatımızın izleriyle karşılaşırız.

Destanın ilk sayfalarında karşımıza bilge bir kral değil, gücünün sarhoşluğuna kapılmış bir hükümdar çıkar. Uruk'un surlarını inşa eden, halkını yöneten ve tanrılara meydan okuyabilecek kadar kudretli olduğuna inanan Gılgamış, yalnızca siyasal iktidarın değil, insan egosunun da sembolüdür. İnsan kendini güçlü hissettiği dönemlerde sınırlarını unutmaya eğilimlidir. Başarı, gençlik, sağlık, servet ve iktidar, hayatın kendi iradesi doğrultusunda ilerlediği yanılsamasını besler. Bu nedenle Gılgamış'ın zorbalığını yalnızca ahlaki bir kusur olarak görmek eksik kalır. O, ölümle henüz yüzleşmemiş insanın psikolojik portresidir.

Destanın ilk büyük alegorisi de burada başlar. Uruk yalnızca taşlarla örülmüş bir şehir değil, insanın kendi benliği etrafında kurduğu güvenli dünyanın simgesidir. Yüksek surlar, yalnızca düşmanlardan korunmayı değil, kırılganlığı, korkuları ve ölüm düşüncesini dışarıda tutma arzusunu da temsil eder. Her insan kendi Uruk'unu inşa eder; kimi servetiyle, kimi bilgisiyle, kimi kariyeriyle, kimi de başkalarının hayranlığıyla. Ancak hangi taş kullanılırsa kullanılsın, surların dışında bekleyen tek gerçek vardır: ölüm.

Destanın dönüm noktası, tanrıların Gılgamış'ın karşısına Enkidu'yu çıkarmasıdır. İlk bakışta bu, zalim bir kralı durdurmak için yaratılmış güçlü bir rakibin hikâyesi gibi görünür. Oysa Enkidu yalnızca bir savaşçı değildir; Gılgamış'ın kendisiyle ilk kez karşılaşmasının sembolüdür. İnsan çoğu zaman sınırlarını yalnız kaldığında değil, kendisine benzeyen ama kendisi olmayan biriyle karşılaştığında fark eder. Enkidu'nun kökeni bu nedenle önemlidir. Sarayda değil doğanın içinde büyümüştür; hırsın, iktidarın ve sahip olma arzusunun dışında yaşamıştır. Hayvanlarla birlikte yaşar, toprağın ritmini bilir ve uygarlığın insana yüklediği tutkularla henüz tanışmamıştır. Bu yönüyle Enkidu doğayı, Gılgamış ise kültürü ve iktidarı temsil eder. Destan, iki insanın mücadelesi üzerinden insan doğasının iki yönünü karşı karşıya getirir.

Carl Jung'un analitik psikolojisi bu karşılaşmayı daha da derinleştirir. Jung'a göre her insanın içinde bastırdığı, görmek istemediği ya da bilinç dışında bıraktığı bir "gölge" bulunur. İnsan, gölgesiyle yüzleşmeden bütünleşemez. Bu açıdan Enkidu, yalnızca Gılgamış'ın dostu değil, bastırılmış benliğinin görünür hâlidir. Gılgamış'ın unuttuğu doğallık, bastırdığı kırılganlık ve kaybettiği insanlık Enkidu'da yeniden karşısına çıkar. Bu yüzden ilk karşılaşmaları bir dostlukla değil, mücadeleyle başlar. İnsan önce gölgesine direnir; çünkü gölge, kendisi hakkında kurduğu kusursuz hikâyeyi bozar. Ancak mücadele sona erdiğinde düşmanlık yerini dostluğa bırakır. İşte bu dönüşüm, insanın kendi eksik yanlarını kabul ederek olgunlaşmasının simgesidir.

Bu noktada Emmanuel Levinas'ın "Öteki" kavramı da destana farklı bir derinlik kazandırır. Levinas'a göre insan, yalnızca kendi içine kapanarak olgunlaşamaz; sorumluluk ve ahlak, başka bir insanın varlığıyla karşılaşınca doğar. Enkidu, Gılgamış'ın benmerkezci dünyasını sarsan "öteki"dir. Onun sayesinde Gılgamış ilk kez kendi sınırlarını, kırılganlığını ve başkasına karşı sorumluluğunu fark eder. Böylece mutlak "ben" duygusu yerini "biz" bilincine bırakır. Enkidu'nun destandaki asıl işlevi de budur. O, Gılgamış'a yeni bir güç kazandırmaz; onu insanlaştırır. Çünkü insanı dönüştüren şey çoğu zaman zaferleri değil, kurduğu sahici ilişkilerdir. Bu nedenle Enkidu'nun ölümü yalnızca sevilen bir dostun kaybı değildir; Gılgamış'ın dünyayı algılayış biçimini kökten değiştirecek içsel dönüşümün de başlangıcıdır.

Gılgamış Destanı'nın en büyük kırılma noktası, Enkidu'nun ölümüdür. Ancak asıl sarsıcı olan, ölümün kendisinden çok Gılgamış'ın bu kaybın ardından yaşadığı içsel çöküştür. O ana kadar ölüm, onun gözünde başkalarının başına gelen kaçınılmaz bir sondan ibarettir. Sevdiği insanın bedeniyle karşı karşıya kaldığında ise ilk kez kendi faniliğini hisseder. Destan tam bu noktada bir kahramanlık anlatısı olmaktan çıkar; insan ruhunun en eski varoluş krizine dönüşür. Gılgamış artık yalnızca dostunu kaybetmemiştir. Aynı zamanda gücüne, dokunulmazlığına ve dünyanın kendi iradesine boyun eğeceğine dair inancını da yitirmiştir. Ölüm, onun gözünde biyolojik bir son olmaktan çıkar; bütün kesinlikleri sessizce çözen bir hakikate dönüşür. İktidarın, servetin, gençliğin ve ünün insanı ölümden koruyamadığını ilk kez derinden kavrar.

İşte ölümsüzlük arayışı bu farkındalığın ardından başlar. Bu yolculuğu yalnızca sonsuz yaşama ulaşma isteği olarak okumak eksik kalır. Daha derinde, ölüm karşısında yitirilen güven duygusunu yeniden kurma çabası vardır. İnsan faniliğini kabul etmek yerine önce onu aşmanın yollarını arar. Gılgamış da yaşam otunu değil, ölümün yarattığı dehşeti ortadan kaldıracak bir kesinlik aramaktadır. Destan bu yönüyle modern psikolojinin önemli bir gözlemiyle buluşur. İnsan zihni ölüm düşüncesini sürekli bilinçte taşıyarak yaşayamaz; bu yüzden onu bastırır ya da başka uğraşların arkasına gizler. Daha çok çalışır, daha çok üretir, daha çok biriktirir; eserler bırakmak, çocuk yetiştirmek, şehirler kurmak ya da sanat üretmek ister. Bunlar yalnızca yaratıcı eylemler değil, aynı zamanda fanilik karşısında kalıcılık arayışıdır. İnsan ölümsüz olamasa da iz bırakmayı arzular.

Fakat Gılgamış'ın yolculuğu daha derin bir gerçeği açığa çıkarır. İnsanı değiştiren şey ölümün varlığı değil, ölümün kişisel bir deneyime dönüşmesidir. Başkalarının öleceğini bilmekle, bir gün kendisinin de aynı sona ulaşacağını gerçekten hissetmek arasında büyük bir fark vardır. Bu farkındalık insanın dünyaya bakışını değiştirir. Hayatın değeri, sonsuz olduğuna inanıldığında değil; sonlu olduğu kabul edildiğinde görünür hâle gelir. Bu nedenle destan ölümü yalnızca korkulacak bir son olarak sunmaz. Ölüm, insanın kurduğu yanılsamaları dağıtan bir öğretmendir. Gılgamış'ın elinden ölümsüzlük hayalini alırken ona yaşamın gerçek değerini göstermeye başlar.

Bu arayışın sonunda Gılgamış, tufandan sağ kurtulan Utnapiştim'e ulaşır. İlk bakışta bu karşılaşma ölümsüzlüğün sırrını öğrenme umudunu taşır. Oysa Utnapiştim'in varlığı, ölümsüzlüğün ulaşılabilir bir ödül değil, istisnai bir yazgı olduğunu gösterir. Böylece Gılgamış, yol boyunca peşinden koştuğu şeyin aslında sonsuz yaşam değil, ölüm korkusundan kurtulma arzusu olduğunu fark etmeye başlar. İnsan çoğu zaman ölmekten çok unutulmaktan korkar. Geride hiçbir iz bırakmadan silinip gitme düşüncesi, ölümün en ağır yüzüdür. Gılgamış'ın yolculuğu da bu korkuya verilmiş umutsuz bir cevaptır. Bu yüzden yaşam otu yalnızca mitolojik bir nesne değildir; insanın ölüm karşısında kurduğu son umudu simgeler. Kimi bu umudu servette, kimi iktidarda, kimi başarıda, kimi bilimde, kimi sanatta arar. Hepsinin ortak noktası aynıdır: İnsan, faniliğini aşacak bir dayanak bulmak ister.

Tam bu noktada yılanın ortaya çıkışı destanın en güçlü sembollerinden birine dönüşür. Çoğu yorumda yılan, Gılgamış'ın emeğini çalan kötü bir varlık olarak görülür. Oysa sembolik düzeyde yılan, kötülüğü değil doğanın değişmez döngüsünü temsil eder. Derisini yenileyerek yaşamını sürdürmesi, doğanın sürekli dönüşümünü simgeler; fakat aynı zamanda hiçbir canlının ölüm yasasının dışına çıkamayacağını da hatırlatır. Böylece yaşam otunun kaybı, yalnızca bir başarısızlık değil, insanın doğayı aşamayacağı gerçeğinin kabulüdür. Bu kabul, destanın asıl dönüşümünü hazırlar. Gılgamış ilk kez anlar ki mesele ölümsüz olmak değildir. Asıl mesele, ölümlü olduğunu bilerek yaşayabilmektir. Çünkü insanın gerçek olgunluğu, değiştiremeyeceği hakikatlere direnmekten vazgeçip onları hayatının bir parçası hâline getirebildiği anda başlar.

Gılgamış'ın Uruk'a dönüşü, destanın gerçek sonudur. Çünkü geri dönen kişi, yola çıkan kişi değildir. Başlangıçta surlara kendi gücünün ve iktidarının simgesi olarak bakan kral, dönüşünde aynı yapılarda insan emeğini, ortak hafızayı ve fanilik içinde üretilen anlamı görür. Değişen şehir değil, ona bakan gözlerdir.

Bu nedenle Gılgamış Destanı'nın dört bin yılı aşkın süredir insanlığı etkilemesi şaşırtıcı değildir. Destan bize ölümsüz olmanın yolunu göstermez; ölümlü olmayı öğrenmenin mümkün olduğunu anlatır. İnsanın olgunluğu, ölümden kaçabilmesinde değil, onun varlığını inkâr etmeden yaşamı sevebilmesinde yatar. Sonlu olduğunu bilen insan, tam da bu nedenle anlam aramaktan vazgeçmez. Destan hakikati yumuşatmaz. Ölümün kaçınılmazlığını bütün açıklığıyla ortaya koyar ve ardından temel soruyu sorar: Ölüm kaçınılmazsa, nasıl yaşamalıyız? İşte Gılgamış'ın gerçek yolculuğu bu soruyla tamamlanır. Ölümsüzlüğün peşinden koşan kibirli kralın yerini, kendini tanımaya çalışan bir insan alır. Yol boyunca değişen ne tanrıların iradesidir ne de kaderin kendisi; değişen yalnızca Gılgamış'ın bakışıdır. Başlangıçta bütün dikkatini ölüme yöneltirken, sonunda yaşamın değerini keşfeder. Çünkü ölüm karşısında yapılabilecek en büyük şey onu inkâr etmek değil, onun bilgisiyle daha sahici bir hayat kurmaktır.

Belki de bu yüzden Gılgamış Destanı, insanlık tarihinin ilk büyük kahramanlık destanından çok ilk büyük varoluş metnidir. Bu metinde savaşlardan çok korkular, canavarlardan çok insanın kendi gölgesi, zaferlerden çok kayıplar anlatılır. Destanın kahramanı, dış dünyayı fetheden bir savaşçı değil, kendi iç dünyasını tanımaya çalışan insandır. Bu bakışla okunduğunda destanın bütün sembolleri aynı varoluş hikâyesinin parçalarına dönüşür. Uruk, insanın kendine kurduğu güvenli dünyayı; Enkidu, bastırılmış doğallığını ve insanlığını; Humbaba, korkularını; Utnapiştim, ulaşılmak istenen bilgeliği; yaşam otu, ölümsüzlük yanılsamasını; yılan ise doğanın ve zamanın değişmez düzenini temsil eder. Böylece destanın bütün yolculuğu dışarıda değil, insanın kendi içinde gerçekleşir.

Belki de insan hayatı boyunca kendi Gılgamış hikâyesini yazar. Hepimiz bir gün kendi Uruk'umuzu kurar, kendi Enkidu'muzla karşılaşır, kendi Humbaba'mızdan korkar, kendi İştar'ımızın peşinden gider, kendi yaşam otumuzu arar ve sonunda hayatın hiçbir mucizeyle kusursuz hâle gelmeyeceğini öğreniriz. Fakat tam da o anda, ilk kez gerçekten yaşamaya başlarız. Bu yüzden Gılgamış yalnızca geçmişin kahramanı değildir; insanın değişmeyen varoluşunun en eski tanığıdır.