Kurban: Yaklaşmanın Trajedisi

Kurban: Yaklaşmanın Trajedisi

“Kurban” kelimesi, modern insanın zihninde çoğu zaman yalnızca dinsel bir ritüeli çağrıştırsa da  kelimenin kökenine inildiğinde, insanlığın en eski korkuları, umutları ve metafizik arayışları adeta görünür hâle gelir. Kelime, Arapçadaki “kurb” kökünden gelir ve “yakınlık” anlamını taşır. Aynı kökten türeyen “akraba”, “takarrüb” ve “yakınlık” gibi kelimeler de aynı gizli merkezin etrafında döner. Mesafeyi aşma arzusu.

Bu etimolojik köken, kurbanın özünün ölüm değil yakınlık olduğunu bize gösterir. İnsan, tarih boyunca görünmeyen olana yaklaşabilmek için kendinden bir parçayı sunmuştur. Çünkü insan ruhu, kutsal olanla arasındaki mesafeyi yalnızca sözle değil, fedakârlıkla aşabileceğine inanmıştır. Belki de bu yüzden kurban, insanlığın en eski metafizik jestlerinden biridir. İnsan, sonsuz karşısındaki kırılganlığını hissettiği anda, yaklaşmanın aynı zamanda eksilmek olduğunu da öğrenmiştir.

Fakat burada insan ruhunu sarsan büyük bir paradoks ortaya çıkar. Neden yaklaşmak fedakârlık gerektirir?

            Belki de insan, hakikatin bedelsiz olmayacağını sezmiştir daima. Bu yüzden tarih boyunca yalnızca mallar değil; arzular, çocuklar, aşklar, gururlar, hatta hayatlar kurban edilmiştir. Çünkü insan, kutsal olanın karşısına eksilmeden çıkamayacağını düşünmüştür. İlkel topluluklardan antik uygarlıklara kadar kurban ritüelleri, göğün sessizliğine verilmiş bir cevaptır adeta. Yağmur yağsın diye hayvanlar kesilmiş, savaş kazanılsın diye insanlar adanmış, tanrıların öfkesi dinsin diye kan akıtılmıştır. Eski insan evreni yaşayan bir kudret gibi hissediyordu. Doğa konuşuyor, gök cezalandırıyor, kader izliyordu.

Ve insan korkuyordu.

Belki de kurbanın ilk dili korkuydu. Ama zamanla kurban yalnızca korkunun değil, anlam arayışının da merkezi hâline geldi. Çünkü insan şunu fark etti: İnsan, sevdiği şeylerden vazgeçmeden dönüşemiyor. Her hakiki değişim bir kayıp içeriyor.

Bir çocuk büyümek için çocukluğunu kurban eder.
Bir anne uykusunu kurban eder.
Bir sanatçı hayatını eserine adar.
Bir âşık, benliğinin bir kısmını sevdiği kişiye bırakır.

Bir düşünür toplumdan dışlanmayı göze alır.

Her hakiki yaratımın arkasında bir kurban vardır. Demek ki kurban yalnızca dinsel değil, ontolojik bir olaydır. İnsan olmak bile bir tür eksilme deneyimidir. Çünkü insan, kendinden bir parçayı vermeden dönüşemez.

Kurban, yalnızca ritüelin değil, insan varoluşunun da merkezindedir. Antik Yunan tragedyalarında da kurban daima düzenin yeniden kurulması için gerekir. Bir şey ölmeden yeni bir şey başlayamaz. Mitolojilerde kahramanlar dönüşmek için eski benliklerini bırakırlar. Tasavvufta nefis kurban edilir. Modern dünyadaysa insanlar zamanlarını, dikkatlerini, ruhlarını görünmez sistemlere sunarlar. Bu düşünce, doğanın kendisinde de vardır. Tohum toprağa gömülmeden filizlenmez. Güneş batmadan gece başlamaz. Çocukluk ölmeden yetişkin doğmaz. Bugün bile insan kurban vermeye devam eder; sadece artık sunaklar değişmiştir. Kurban, dönüşümün karanlık kapısıdır.

Felsefi açıdan bakıldığında kurban, insanın kendi benliğiyle ilişkisini de açığa çıkarır. Çünkü insan en çok neyi vermekte zorlanıyorsa, aslında ona bağımlıdır. Bu yüzden kurban yalnızca dışsal bir sunu değil, içsel bir yüzleşmedir.

Tam da bu noktada Søren Kierkegaard, kurban fikrini insan düşüncesinin en karanlık eşiğine taşır. “Korku ve Titreme” eserinde İbrahim’in oğlunu kurban etmeye götürmesini, yalnızca dini bir itaat örneği olarak değil, insan aklının çözemeyeceği bir paradoks olarak okur. Çünkü etik der ki: Bir baba oğlunu öldüremez. Ama iman bazen etiğin ötesine geçer. Ona göre hakiki kurban, insanın aklının güvenli alanını terk etmesidir. İnsan bazen anlamadan da yürümek zorundadır. Çünkü iman, kesinlik değil; uçurumun kenarında atılan adımdır.

İşte kurbanın trajedisi burada gizlidir. İnsan bazen en çok sevdiği şeyi, anlamını tam bilmediği bir hakikat uğruna bırakmak zorunda kalır. Bu yüzden kurban, dışarıdan bakıldığında çoğu zaman korkutucu görünür. Çünkü içinde mantığın çözemediği bir karanlık vardır. İnsan, kutsala yaklaşırken bazen kendi aklının sınırına gelir. Belki de bütün büyük dinsel anlatılarda dağların seçilmesi tesadüf değildir. Dağ, insanın dünya ile gök arasında kaldığı yerdir. İbrahim’in Moriya dağına çıkışı yalnızca fiziksel bir yürüyüş değil, insan ruhunun uçuruma yaklaşmasıdır.

Fakat tam bıçağın indiği anda anlatının yönü değişir. Gökyüzünden gelen ses, yalnızca İsmail’i değil, insanlığın kadim korkusunu da kurtarır. Çünkü orada asıl istenenin kan değil, teslimiyet olduğu açığa çıkar. Kurbanın özü et değil, yöneliştir.

Belki de modern insanın unuttuğu şey tam da budur. Artık kutsal uğruna değil, çoğu zaman sistem uğruna fedakârlık yapıyoruz. Zamanımızı, ruhumuzu, dikkatimizi görünmez yapılara sunuyoruz. Eski insan tanrılara hayvan sunarken, modern insan algoritmalara ömrünü sunuyor. Bu yüzden bugün kurban kavramını yeniden düşünmek gerekir. Çünkü mesele yalnızca neyi kestiğimiz değil, ne uğruna eksildiğimizdir. Kurban, öldürmenin kutsanması değildir. İnsanın kendi içindeki putları parçalayabilmesidir.

Kibir
Sahte benlik
Açgözlülük
Nefret
Kontrol arzusu

Belki insanın asıl kurban etmesi gerekenler bunlardır. Çünkü insan bazen bir hayvanı kesebilir ama kendi egosunu asla bırakamaz. Oysa hakikate yaklaşmanın trajedisi tam burada başlar: İnsan, kendisini Tanrı’dan uzaklaştıran şeyi bırakmadan yaklaşamaz.

Ve belki bu yüzden bütün büyük öğretiler aynı cümlede buluşur: Yaklaşmak isteyen, önce vazgeçmeyi öğrenmelidir. Ama bütün bu görünür hareketlerin altında çok eski bir soru sessizce yaşamaya devam eder:

“İnsan, hakikate yaklaşmak için neyi feda etmeye razıdır?”

#rigelinfeneri #felsefimüzik #edebiyatvemüzik #senianlayanşarkılar #yazyorum