İnsan: Evrenin Kendine Bakan Gözleri

Modern fiziğin en sarsıcı sorularından biri şudur: Bir parçacık, gözlenmediği zaman başka, gözlendiği zaman başka davranabilir mi? Çift yarık deneyi, evrenin en küçük ölçeğinde buna "evet" der gibi görünür. İnsanın varoluşu da buna şaşırtıcı derecede benzer.

Çünkü insan da gözlemlediği şeyleri değiştirir.

Dikkatini verdiğin her şey büyür. Korkularını izlersen güçlenirler. Eksikliklerine bakarsan çoğalırlar. Yaralarını sürekli kontrol edersen kapanmaları gecikir. Bir düşünceye ne kadar uzun süre bakarsan, o düşünce senin gerçeğine dönüşmeye başlar.

Belki de hayatın birçok alanında gözlemci olmakla yaratıcı olmak arasındaki çizgi sandığımız kadar kalın değildir.

Peki sen bakmayı bıraktığında ne olur?

Sürekli denetlediğin insanların davranışları değişir. Üzerine titrediğin ilişkilerin doğal akışı ortaya çıkar. Kontrol etmeye çalıştığın olaylar kendi yönlerini bulur. Hatta bazen yıllardır zihninin merkezinde tuttuğun bir acı, dikkatinin ışığı çekildiğinde sessizce küçülmeye başlar.

Psikolojide buna benzer bir durum vardır: Zihin, odaklandığı şeyi önem sırasına yükseltir. Bir kaygıya her gün dönersen, beyin onun hayati olduğuna karar verir. Ama onu sürekli beslemeyi bırakırsan, zihnin yavaş yavaş başka olasılıklara yer açar.

Belki de asıl soru "Ben dünyayı nasıl değiştiririm" değil, "Dünyanın hangi parçalarını, farkında olmadan sadece onlara baktığım için olduğu yerde tutuyorum" dur.

Kim bilir...

Belki bazı acılar, biz onları bırakmadığımız için yaşamımızda kalıyordur. Ya da bazı kapılar, gözümüz sürekli kapalı olan kapıda olduğu için açılamıyordur.

Çift yarık deneyinin insana fısıldadığı varoluşsal ihtimal şudur:

"Hayat, ona baktığın için değil; bakmayı bıraktığında neye dönüştüğünü görebilmen için vardır"

Bazı düşünürler ve bilim insanları, çift yarık deneyinin bize fizik kadar insan bilinci hakkında da bir şeyler anlattığını düşünmeye meyilliydi. Elbette bilimsel olarak deney, doğrudan "insan düşüncesi gerçekliği yaratır" sonucunu vermez. Ancak deneyin ortaya çıkardığı felsefi sarsıntı hâlâ devam ediyor:

Nobel ödüllü fizikçi John Archibald Wheeler, evren için sıra dışı bir fikir ortaya atmıştı: "Katılımcı Evren" Ona göre evren, yalnızca önümüzde duran bir sahne değildi; gözlemci de oyunun bir parçasıydı. Wheeler'ın sorusu şuydu:

"Biz mi evrene bakıyoruz, yoksa evren bizim bakışımızla kendini mi tamamlıyor?"

Bu soru fiziksel olmaktan çok ontolojik bir depremdir. Çünkü insan hayatına çevirdiğimizde şu anlama gelir:

"Belki de yaşadığımız hayat, sadece başımıza gelen olaylardan değil, o olaylara yönelttiğimiz bilinçten de oluşuyordur."

Psikiyatrist ve filozof Viktor Frankl, farklı bir yerden aynı kapıya çıkıyordu. Toplama kamplarında gördüğü şey şuydu: İnsan, koşullarını her zaman değiştiremez ama o koşullara yüklediği anlamı değiştirebilir. Aynı acı, bir insanı yok ederken başka bir insanı dönüştürebiliyordu.

Belki de gözlem dediğimiz şey tam olarak budur.

Olayı değil, anlamı değiştirmek.

Çift yarık deneyinde parçacıkların davranışı değişiyorsa, insan yaşamında da olayların psikolojik ağırlığı bakış açısına göre değişir. Bazen hayatın kendisi değil, ona tuttuğumuz fenerin açısı kaderimizi belirler.

Başka bir görüş de fizikçi David Bohm' dan gelir. Bohm'a göre gördüğümüz gerçeklik, daha derindeki görünmez bir düzenin yüzeydeki yansıması olabilir. Ona göre evren, birbirinden kopuk nesnelerin toplamı değil, görünmez bağlarla örülmüş dev bir bütündü.

Bu düşünce insan ilişkilerine uygulandığında çarpıcı bir sonuca ulaşır:

Hiçbir karşılaşma tamamen tesadüf değildir. Yılar önce söylenen bir cümle, bugün verdiğin bir kararın içinde yaşamaya devam ediyordur. Çocukluğunda aldığın bir yara, bugün sevme biçiminin yönünü hâlâ değiştiriyordur.

Görünürde birbirinden bağımsız duran olaylar, görünmez bir derinlikte çoktan birbirine bağlanmıştır.

Ve işte burada insan, evren karşısında garip bir yerde durur.

Ne tamamen özgürdür ne tamamen mahkûm.

Ne her şey onun kontrolündedir ne de hiçbir şey.

Bilgelik; her şeyi açıklayabilmekte değil, açıklayamadığımız şeylerin önünde de düşünmeye devam edebilmektedir.

Çünkü evrenin en büyük gizemi atomların içinde saklı olmayabilir.

Asıl gizem, insanın kendi bilincidir.

Bir yıldızın neden parladığını biliyoruz.

Bir galaksinin nasıl oluştuğunu büyük ölçüde biliyoruz.

Ama bir insanın neden bir gece ansızın geçmişe döndüğünü, neden bazı seslerin içini titrettiğini, neden bazı insanları unutamadığını hâlâ tam olarak bilmiyoruz.

Belki de bu yüzden insan, evrenin içinde yaşayan bir canlı değil yalnızca.

İnsan, evrenin kendi üzerine düşünen parçası.

Ve belki sen şu satırları okurken, evren milyarlarca yıllık sessizliğinin ardından, senin gözlerinden bir kez daha kendine bakıyordur.