Dijital Prometheus

Yapay zekâ aslında bilgisayarların icadıyla başlamadı. Hikâye çok daha eski. İnsanlık binlerce yıldır aynı sorunun peşinde:

"Düşünen bir şey yapabilir miyiz?"

Antik Yunan'da bile insanlar mekanik hizmetkârlar hayal ediyordu. Mitolojide demirden yapılmış dev koruyucu Talos, bir nevi ilk "robot" fikriydi. İnsanlar daha bilgisayar yokken bile yapay zekânın rüyasını görüyordu.

1. Bölüm: Hayaller Çağı (MÖ 300 – 1900)

İnsanlar önce düşünen makineleri hayal etti. Filozoflar düşündü:

İnsan zihni nasıl çalışıyor? Akıl kurallarla açıklanabilir mi? Düşünmek aslında bir hesaplama mı?

1. yy. da Gottfried Wilhelm Leibniz şöyle bir hayal kurdu:

"Eğer düşüncenin kuralları varsa, insanlar tartışmak yerine hesap yapabilir." Bugün yapay zekâ araştırmalarının temelinde hâlâ bu fikir yatıyor.

2. Bölüm: Bilgisayarın Doğuşu (1900–1950)

1. yy. da soru değişti:

"Hayal etmek güzel de, bunu çalıştıracak makine nerede?" Bu noktada sahneye Alan Turing çıktı. Turing şunu sordu: "Bir makine düşünebilir mi?" 1950 yılında ünlü Turing Testi'ni önerdi. Eğer bir insan, karşısındaki varlığın insan mı makine mi olduğunu anlayamıyorsa, makine zekice davranıyor sayılabilirdi.

Bugün yapay zeka platformlarının dahil olduğu birçok tartışmanın temelinde hâlâ bu soru var.

3. Bölüm: Yapay Zekânın Resmen Doğduğu Yaz (1956)

Bir grup bilim insanı Dartmouth Workshop için toplandı. Burada ilk kez "Artificial Intelligence" yani "Yapay Zekâ" terimi kullanıldı. Araştırmacılar oldukça iyimserdi. Neredeyse şöyle düşünüyorlardı: "Birkaç yıl içinde insan gibi düşünen makineler yaparız."

(Spoiler: Yapamadılar.)

Ama heyecan büyüktü.

4. Bölüm: Büyük Umutlar ve Büyük Hayal Kırıklıkları (1960–1980)

Bilim insanları satranç oynayan, matematik çözen programlar geliştirdi. Basın ise işi biraz abarttı. Gazeteler: "Yakında robotlar insanlardan daha zeki olacak!" dedi. Bilim insanları: "Durun, daha toplama çıkarma yapıyoruz."diye karşılık verdi. Beklentiler yüksekti ve sonuçlar beklentileri karşılamadı. Fonlar kesildi. Araştırmalar yavaşladı. Bu döneme bugün "AI Winter" (Yapay Zekâ Kışı) denir. Yapay zekâ böylece kariyerinin ilk tükenmişlik sendromunu yaşadı.

5. Bölüm: Uzman Sistemler Dönemi (1980'ler)

Araştırmacılar yeni bir yöntem buldu. Bilgisayarlara uzman bilgisi yüklediler. Örneğin: "Eğer ateş varsa ve boğaz ağrısı varsa şu hastalık olabilir." Bu sistemler bazı alanlarda başarılı oldu. Şirketler milyonlarca dolar yatırım yaptı. Herkes mutlu görünüyordu. Sonra sistemlerin her şeyi öğrenemediği ortaya çıktı. Yine hayal kırıklığı...Yine kış...

Yapay zekâ ikinci kez işsiz kaldı.

6. Bölüm: Makine Öğrenmesinin Yükselişi (1990–2010)

Bu kez yaklaşım değişti. Bilgisayara kuralları tek tek öğretmek yerine: "Veriyi verelim, kendi öğrensin." fikri ortaya çıktı. Makine öğrenmesi doğdu. 1997 yılında Deep Blue versus Garry Kasparov gerçekleşti. Deep Blue, dünya satranç şampiyonu Garry Kasparov'u yendi. İnsanlık ilk kez ciddi biçimde irkildi.

"Bir dakika... Makineler gerçekten güçleniyor olabilir."

7. Bölüm: Derin Öğrenme Devrimi (2010–2020)

İnternet büyüdü. Veriler büyüdü. Bilgisayarlar güçlendi. Böylece "Derin Öğrenme" dönemi başladı. Yapay sinir ağları insan beyninden ilham alıyordu. Artık sistemler resim tanıyabiliyor, sesi algılayabiliyor, çeviri yapabiliyor, yüzleri ayırt edebiliyordu.

2016 yılında AlphaGo, Go ustası Lee Sedol'u yenince birçok uzman şaşkına döndü. Çünkü Go oyunu uzun süre insanların üstün kalacağı düşünülen alanlardan biriydi.

8. Bölüm: Üretken Yapay Zekâ Çağı (2020–Günümüz)

Ve sahneye büyük dil modelleri çıktı. Artık yapay zekâ sadece hesap yapmıyor; yazıyor, konuşuyor, içerik üretiyor, kod yazıyor, görsel oluşturuyor, hikâye yaratıyor.

Bir zamanlar "robotlar insan gibi düşünebilir mi?" diye sorulurken bugün: "Bu metni insan mı yazdı, yapay zekâ mı?" sorusu zihinleri allak bullak ediyor.

İşin ironik tarafı şu:

1956'daki araştırmacılar yapay zekânın birkaç yılda geleceğini düşünüyordu. Fakat tamamen yanılmadılar. Sadece "birkaç yıl" yerine yaklaşık yetmiş yıl beklemek gerekti.

9. Bölüm: Peki Bundan Sonra Ne Olacak?

Kimse kesin olarak bilmiyor. Bazıları yapay zekânın insanlığın en büyük icadı olduğunu düşünürken bazıları da en büyük sınavlarından biri olduğu yönünde hemfikir.

Gelecekte yapay zekâ doktorların yardımcısı mı olacak, bilimsel keşifleri mi hızlandıracak bilemiyoruz. Ama bence insanlara çok eski bir soruyu yeniden sorduracak:

"Zekâ nedir?"

Çünkü yapay zekânın tarihi incelendiğinde görülüyor ki, asıl mesele makinelerin ne kadar akıllı olduğu değil; insanın kendi zihnini ne kadar anlayabildiğidir.

Yapay zekâ tarihi, biraz bilgisayarların, biraz da matematiğin hikâyesi aslında ama en çok da insanın kendini anlamaya çalışmasının hikâyesi. Bu nedenle yapay zekâya baktığımızda aslında metal ve koddan oluşan bir makineye değil, insanlığın aynasına bakıyoruz.

Siz ne dersiniz?