İnsanın En Büyük Düşmanı: Beklenti

İnsan hayatı boyunca birçok düşmanla mücadele etti. Doğayla savaştı, hastalıklarla mücadele etti, yoksulluğa direndi ve kimi zaman başka insanlarla çatıştı. Fakat belki de en büyük düşmanı hiçbir zaman dışarıda değildi. Onu en çok yaralayan şey çoğu zaman kendi zihninin içinde taşıdığı beklentilerdi. Çünkü insan yalnızca yaşayan bir varlık değildir; aynı zamanda bekleyen bir varlıktır. Sevilmeyi bekler, anlaşılmayı bekler, takdir edilmeyi bekler, mutlu olmayı bekler. Bir gün her şeyin düzeleceğini, hayatın istediği biçimi alacağını, eksik kalan parçaların tamamlanacağını bekler. Belki de insanın bütün trajedisi tam burada başlar. Çünkü hayat yaşanırken insan çoğu zaman yaşamaz; bekler.

Dikkat edilirse insanların en derin acıları, sahip oldukları şeylerden çok sahip olamadıkları şeylerden doğar. Bir insanın bizi terk etmesi acı verebilir. Ancak çoğu zaman bizi yıkan şey onun gitmesi değildir; gitmemesi gerektiğine dair inancımızdır. Bir dostun sessiz kalması üzücü olabilir. Fakat kırgınlığı büyüten şey sessizliğin kendisi değil, onun konuşmasını beklememizdir. Bizi yaralayan çoğu zaman gerçeklik değil, gerçekliğin beklentilerimizle uyuşmamasıdır. Bu nedenle beklenti yalnızca bir arzu değildir. Beklenti, dünyanın bizim istediğimiz gibi davranacağına dair sessiz ve çoğu zaman fark edilmeyen bir varsayımdır. Oysa hayat, bizim içimizde yazdığımız senaryoya göre akmak zorunda değildir. İnsanlar da zihnimizde onlar için biçtiğimiz rolleri oynamakla yükümlü değildir. Ne var ki insan bunu çoğu zaman unutuyor; hayatı olduğu gibi görmek yerine, olmasını istediği haliyle görmeye çalışıyor. İşte hayal kırıklıklarının büyük bölümü de tam bu noktada doğuyor.

Antik Stoacılar, insanın mutsuzluğunun kaynağı üzerine iki bin yıl önce önemli bir gözlemde bulunmuşlardı. Onlara göre insanı asıl yaralayan şey olayların kendisi değil, o olaylar hakkında geliştirdiği yargılardı. Yağmur yağabilir, sevilen bir insan gidebilir, bir iş kaybedilebilir ya da emek verilen bir plan başarısızlıkla sonuçlanabilir. Bunların her biri hayatın içinde karşılaşılabilecek olaylardır. Ancak insan zihni çoğu zaman bu olaylarla yetinmez; onların üzerine görünmez bir hüküm ekler: “Böyle olmamalıydı.” İşte acının büyük bir kısmı tam da burada ortaya çıkar. Çünkü insanı gerçeklikle çatışmaya sokan şey olayların kendisi değil, olayların beklentilerine uymamasıdır. Stoacı bilgelik bu nedenle insanı bütün beklentilerinden arındırmaya çalışmaz; daha çok onların farkına varmasını ve kendisini yöneten gizli varsayımları görebilmesini amaçlar.

Doğu düşüncesi de farklı bir yoldan ilerleyerek benzer bir sonuca ulaşmıştır. Budist gelenekte acının temel kaynaklarından biri, insanın geçici olan şeylere tutunmasıdır. İnsan gençliğinin sürmesini, aşkın değişmeden kalmasını, başarının devam etmesini ve sevdiği insanların hep aynı kişiler olarak kalmasını ister. Oysa hayatın en temel gerçeği değişimdir. Zaman akar, insanlar dönüşür, duygular değişir ve hiçbir şey olduğu haliyle kalmaz. Beklenti ise çoğu zaman bu değişimin karşısında duran sessiz bir dirençtir. Değişen dünyadan değişmemesini istemek, akıp giden zamandan durmasını beklemek gibidir. Bu nedenle beklenti yalnızca bir istek değil, çoğu zaman gerçeklikle girişilen görünmez bir mücadeledir. İnsan ne kadar katı beklentiler kurarsa, hayatın kaçınılmaz değişimi karşısında o kadar fazla hayal kırıklığı yaşar.

Modern psikoloji ise beklentiye biraz daha farklı bir yerden yaklaşır. Ona göre insan zihni belirsizlikle yaşamayı pek sevmez. Geleceğin ne getireceğini önceden bilmek, mümkünse onu kontrol etmek ister. Bu yüzden durmaksızın senaryolar üretir. Yapacağı bir konuşmanın nasıl geçeceğini, bir ilişkinin nasıl sonuçlanacağını, beklediği başarının ne zaman ve hangi koşullarda geleceğini zihninde defalarca canlandırır. Henüz yaşanmamış olaylar, zihnin içinde çoktan yaşanmaya başlamıştır. Ancak hayat, insanın zihninde yazdığı senaryolara bağlı değildir. Gerçeklik kendi akışına sahiptir ve çoğu zaman beklentilerimizin izlediği yoldan ilerlemez. İşte hayal kırıklığı dediğimiz şey de büyük ölçüde burada ortaya çıkar: Beklediğimiz ile karşılaştığımız arasındaki mesafede. Bu mesafe ne kadar büyürse, düşüş de o kadar sert hissedilir.

Arthur Schopenhauer bu konuda oldukça karamsar bir tablo çizer. Ona göre insan, sürekli isteyen bir varlıktır. Arzuladığı bir şeye ulaşır, kısa süreli bir tatmin yaşar ve ardından yeni bir eksiklik hissi ortaya çıkar. Böylece yaşam, tatmin ile yoksunluk arasında salınan bitimsiz bir döngüye dönüşür. Beklenti ise bu döngünün en önemli yakıtlarından biridir. Çünkü insan zihni çoğu zaman sahip olduklarına değil, henüz sahip olmadıklarına odaklanır. Elindekiler sıradanlaşırken, ulaşamadıkları değer kazanır. Bu nedenle mutluluk sürekli geleceğe ertelenir; bugün yaşanacak bir şey olmaktan çıkar ve yarının belirsiz ufkuna bırakılır. İnsan kendi kendine, “Bu iş olunca…”, “Bu insan hayatıma girince…”, “Bu sorun çözüldüğünde…” diye düşünür. Fakat fark etmeden yaşamını gelecekteki bir ihtimale bağlar. Oysa hayat, gerçekleşmesini beklediğimiz şeyler gelince başlamaz. Çoğu zaman biz beklerken sessizce akıp gider.

Edebiyat da beklentinin insan ruhunda açtığı yaraları anlatan sayısız karakterle doludur. Çünkü büyük yazarlar, insanın dış dünyayla olduğu kadar kendi arzuları ve hayalleriyle de mücadele ettiğini fark etmişlerdir. Emma Bovary, hayatı okuduğu romanlardaki gibi tutkulu, büyülü ve kusursuz bir aşk hikâyesine dönüştürmek ister. Ancak gerçek hayat, hayal ettiği dünyanın ihtişamını taşımadığında hayal kırıklığı kaçınılmaz olur. Kafka'nın kahramanları ise çoğu zaman bir kapının açılmasını, bir kararın verilmesini ya da bir anlamın ortaya çıkmasını beklerken ömür tüketirler. Dostoyevski'nin karakterleri ise insanlardan, Tanrı'dan ve kendilerinden bekledikleri şeylerin ağırlığı altında ezilir; çünkü beklenti büyüdükçe insanın taşıdığı yük de ağırlaşır.

Yüzyıllardır anlatılan hikâyelerin merkezinde aynı soru vardır: İnsan neden olduğu şeyle yetinemez? Neden sahip olduklarından çok sahip olamadıklarına odaklanır? Neden yaşamı olduğu gibi kabul etmek yerine, sürekli olması gereken bir hayatın peşinden koşar?Belki de insanı diğer canlılardan ayıran şeylerden biri tam da budur. İnsan yalnızca içinde bulunduğu gerçeklikle yaşamaz; aynı zamanda zihninde kurduğu ihtimaller, hayaller ve beklentilerle de yaşar. Fakat çoğu zaman bu hayali dünya, gerçek dünyanın önüne geçer ve insanı elindekilerin değerini görmekten alıkoyar.

Yine de beklentinin en yıkıcı biçimi başkalarından duyulan beklenti değildir. İnsan bir başkasından beklediği şeyi zamanla unutabilir, onun yokluğuna alışabilir ya da hayal kırıklığını geride bırakabilir. Fakat kendisinden beklediği şeylerle yaşamak çok daha zordur. Çünkü insan nereye giderse gitsin, kendi beklentilerini de yanında taşır. En ağır yük bazen başkalarının omuzlarımıza koyduğu yük değil, kendi omuzlarımıza yüklediğimiz kusursuzluk arzusudur.

Modern çağın insanı, yalnızca başkalarının beklentileri altında değil, kendi zihninde yarattığı ideal benliğin baskısı altında da yaşamaktadır. Sürekli daha başarılı, daha üretken, daha mutlu ve daha güçlü olması gerektiğine inandıkça, olduğu kişi ile olması gerektiğini düşündüğü kişi arasındaki mesafe büyümektedir. Bu mesafe zamanla bir gelişim alanı olmaktan çıkarak bir huzursuzluk kaynağına dönüşür. İnsan artık yaşamını yaşamak yerine kendisini değerlendirmeye, yargılamaya ve eksiklerini saymaya başlar. Böylece kendi hayatının efendisi olmaktan uzaklaşır; kendisini durmaksızın sorgulayan, suçlayan ve hiçbir zaman yeterli bulmayan içsel bir mahkemenin sanığı haline gelir. En sonunda da başarısızlık duygusunu yaşadığı olaylardan değil, ulaşamadığı kusursuzluk hayalinden üretmeye başlar. Belki de çağımızın görünmeyen yorgunluğu buradan kaynaklanıyor.

Peki çözüm nedir?

Hiçbir şey beklememek mi?

Hayır.

Çözüm, hayattan hiçbir şey beklememek değildir. Çünkü insan umut eden, hayal kuran ve geleceğe doğru yönelen bir varlıktır. Beklentisiz bir yaşam, çoğu zaman yaşamın kendisinden vazgeçmek anlamına gelir. Asıl mesele, beklentilerimizin farkında olmak ve onları hayatımızın merkezine yerleştirmemektir. İnsan elbette bir şeyleri isteyebilir, sevebilir, düşleyebilir ve geleceğe dair planlar yapabilir. Ancak huzurunu ve kendi değerini, bu beklentilerin gerçekleşmesine bağladığı anda özgürlüğünü kaybetmeye başlar. Çünkü artık yaşamı olduğu gibi deneyimlemek yerine, onu kendi arzularının onaylanacağı bir sınava dönüştürmüştür. Belki de olgunluk, tam bu noktada başlar: İnsan çaba göstermeyi bırakmadan sonucu zorlamamayı, sevmeyi sürdürürken sahiplenmemeyi, umut etmeyi devam ettirirken hayatı kendi istediği biçime sokmaya çalışmamayı öğrenir. Bekleyebilir; fakat beklediği şey gerçekleşmediğinde yıkılmadan yoluna devam edebilir. Çünkü bilir ki hayatın değeri, her isteğin gerçekleşmesinde değil, gerçekleşmeyen isteklerle birlikte de yaşayabilme gücünde saklıdır. Çünkü hayat, bizim tasarladığımız hikâyeyi yaşamak zorunda değildir. İnsanlar da zihnimizde onlar için yazdığımız rolleri oynamak zorunda değildir. Sonunda insan şunu öğrenir:

Hayatın en büyük huzuru, bütün beklentilerimizin gerçekleşmesinde değil; beklentilerimiz gerçekleşmediğinde de yaşamın anlamını kaybetmemesinde saklıdır. Çünkü insanı olgunlaştıran şey, her istediğine ulaşması değil, ulaşamadıklarıyla kurduğu ilişkidir. Belki de bilgelik, hayattan sürekli daha fazlasını istemekte değil, zaten elimizde bulunanı görebilecek bir farkındalık geliştirmektedir. Zira beklenti çoğu zaman bizi geleceğin hayaline bağlayarak bugünün gerçekliğinden uzaklaştırır. Oysa yaşam, beklediğimiz yerde değil, tam da içinde bulunduğumuz anda akıp gitmektedir. Bu yüzden beklenti insanın en büyük düşmanı olabilir; çünkü onu sahip olduklarından mahrum, sahip olamadıklarına mahkûm eder. Fakat insan beklentilerinin farkına varabildiğinde, onlar artık bir yük olmaktan çıkar. Her hayal kırıklığı, dünyanın bizim arzularımıza göre işlemediğini; her gerçekleşmeyen beklenti ise hayatın bize yeni bir şey öğretmeye çalıştığını hatırlatır. Belki de gerçek bilgelik, beklentisiz yaşamakta değil, beklentilerimizin ötesinde de yaşayabilmeyi öğrenmektedir.

                                                                                                               Ayfer Ertan

                                                                                                               Haziran 2026